وقتی از مجری ال اس اف می‌پرسید «طبق چه استانداردی کار می‌کنید؟» جواب معمولاً این است: «طبق نشریه ۶۱۲». اگر خودتان هم ندانید این نشریه چیست، نمی‌توانید بفهمید جواب درست است یا حرفی برای رد گم کردن. این نوشته برای همین است. توجه کنید که این یک خلاصه‌ی عمومی برای کارفرما و مجری است و جای متن رسمی نشریه یا نظر مهندس طراح را نمی‌گیرد. هدف ما این است که بعد از خواندنش بدانید چه چیزی را از مجری بپرسید و چطور بفهمید کار بر پایه‌ی ضوابط پیش می‌رود.
نشریه، مبحث و استاندارد: تفاوت چیست؟
در بحث ضوابط ساختمانی چند اصطلاح شبیه هم شنیده میشود که هر کدام معنی خودشان را دارند. «نشریه» به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و راهنماها گفته میشود که معمولاً سازمان برنامه و بودجه منتشر می‌کند و شماره‌ی ثابتی دارد. «مبحث» بخشی از مقررات ملی ساختمان است که الزام قانونی دارد و در پروانه‌ی ساخت و نظارت به آن استناد میشود. «استاندارد ۲۸۰۰» هم آیین‌نامه‌ی طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله است که برای تمام ساختمان‌ها در ایران، فارغ از سیستم سازه، رعایتش لازم است. این سه در کنار هم کار میکنند و هیچ‌کدام جای دیگری را نمی‌گیرد.
نکته‌ی مهم این است که وقتی کسی می‌گوید «طبق استاندارد کار می‌کنیم»، باید بتواند بگوید کدام: کدام نشریه، کدام مبحث، کدام ویرایش. جمله‌ی کلی کافی نیست.
نشریه ۶۱۲ و ۶۱۳ چه هستند؟
این دو نشریه از انتشارات سازمان برنامه و بودجه‌اند و ضوابط طراحی و اجرای ساختمان‌های با اسکلت فولادی سردنورد (همان ال اس اف) را بیان میکنند. برای مهندسی که سازه را محاسبه می‌کند و برای مجری که آن را اجرا می‌کند، این‌ها مرجعی هستند که تعیین میکنند پروفیل‌ها چطور انتخاب شوند، اتصالات چطور بسته شوند و چه ملاحظاتی در اجرا رعایت شود. اگر سازه‌ی شما بر پایه‌ی این ضوابط طراحی نشده باشد، عملاً مبنای فنی مشخصی ندارد.
ما در این مقاله وارد مفاد دقیق (اعداد و بندها) نمی‌شویم، چون ضوابط ممکن است بازنگری شوند و استناد باید به نسخهی جاری و متن رسمی باشد. اگر می‌خواهید جزئیات را بدانید، متن رسمی را از مرجع منتشرکننده یا از مهندس طراح بگیرید.
چند ضابطه‌ی دیگر که کنار آن‌ها می‌آیند
نشریهها تنها مرجع نیستند. مبحث ۱۱ مقررات ملی ساختمان درباره‌ی طرح و اجرای صنعتی ساختمان‌ها است و ال اس اف را هم در بر می‌گیرد. استاندارد ۲۸۰۰ ضوابط طراحی ساختمان در برابر زلزله را تعیین می‌کند و برای هر ساختمانی در ایران، از جمله ال اس اف، رعایتش لازم است. در طراحی بعضی پروژه‌ها از استانداردهای بین‌المللی مثل AISI هم کمک گرفته میشود. این‌که کدام ضابطه در کدام بخش پروژه به کار می‌رود، تصمیم مهندس طراح است و ربطی به سلیقه‌ی مجری ندارد.
کارفرما از این ضوابط چه می‌خواهد؟
لازم نیست خودتان محاسبه کنید. کافی است چند چیز را بخواهید و ببینید مجری راحت جواب می‌دهد یا نه:
- نقشه‌ی سازه و محاسبات با نام مهندس طراح و بر اساس ضوابط بالا
- فهرست پروفیل‌ها با ضخامت و میزان گالوانیزه
- جزئیات اتصال دیوار به فونداسیون و انکر بولت‌ها
- نوع مهاربندی و محل آن‌ها
- نقشه‌ی کف و سقف و تیرچه‌ها
- جزئیات لایه‌های پوششی که نقش ایمنی (مثل ضدحریق) دارند
مجری که واقعاً طبق ضوابط کار می‌کند این‌ها را دارد و ارائه‌شان برایش سخت نیست. بیشتر درباره‌ی انتخاب مجری در مجری ال اس اف را چطور انتخاب کنیم نوشته‌ایم.
یک نقشه‌ی خوب چه چیزهایی دارد؟
برای کسی که تخصص ندارد، خواندن کل نقشه سخت است، ولی چند نشانه‌ی ساده وجود دارد. اولاً نقشه امضا و مهر مهندس و شماره‌ی نظام مهندسی دارد. دوم، فقط پلان نیست؛ نمای دیوارها، جزئیات اتصال، جزئیات مهاربندی و برش‌های ساختمانی هم دارد. سوم، برای پروفیل‌ها اندازه و ضخامت نوشته شده، نه فقط «پروفیل ال اس اف». چهارم، جزئیات پیچ‌کاری و فاصله‌ی پیچ‌ها آمده یا به نقشه‌ی جداگانه ارجاع شده. پنجم، فهرست مصالح (BOM) وجود دارد تا بتوان با مصالح تحویلی تطبیق داد. اگر نقشه‌ای که به شما نشان داده میشود فقط یک پلان معماری با چند خط اضافی است، شاید محاسبه‌ی واقعی انجام نشده باشد.
در اجرا چه چیزی کنترل میشود؟
ضوابط فقط روی کاغذ نیستند و در محل کار هم باید دیده شوند. کنترل شاقول و تراز اسکلت، فاصله و نوع پیچ‌ها، اتصال درست انکر بولت‌ها، نصب مهاربندها و عدم بریدن پروفیل بدون تأیید مهندس از جمله این موارد است. جزئیات مرحله‌به‌مرحله‌ی کار را در مراحل اجرای سازه ال اس اف می‌بینید و نکات مربوط به پی را در فونداسیون ساختمان ال اس اف.
ناظر هم نقش مهمی دارد. مهندس ناظر طبق ضوابط، مراحل مهم را بازدید و تأیید می‌کند. اگر ناظر با سیستم آشنایی کمی دارد، بهتر است نقشه‌ی سازه و مستندات ضوابط را در اختیارش بگذارید و مجری هم برای بازدیدها هماهنگ باشد.
ضوابط برای ایمنی‌اند، نه فقط کاغذبازی
خیلی‌ها ضوابط را یک مانع اداری می‌دانند: چیزی که باید رعایت شود تا پروانه گرفته شود و بعد فراموش شود. در واقع هر بند این ضوابط جواب یک مشکل واقعی است. حداقل فاصله‌ی پیچ‌ها به این دلیل است که اتصال تحت بار شل نشود. مهاربندی برای این است که دیوار در برابر زلزله و باد کج نشود. ضخامت کمینه‌ی پروفیل و پوشش گالوانیزه برای این است که سازه در طول ده‌ها سال زنگ نزند و ضعیف نشود. وقتی کسی می‌گوید «این بند اجباری نیست» یا «این‌جا لازم نیست»، باید بپرسید چرا لازم نیست و بر چه اساسی. اگر جوابش فقط «تجربه» یا «همه همین کار را میکنند» بود، اعتماد نکنید.
دو مجری، دو جواب
برای این‌که تفاوت را حس کنید، فرض کنید از دو مجری یک سؤال را می‌پرسید: «سازه را بر اساس چه ضابطه‌ای طراحی می‌کنید؟» مجری اول می‌گوید: «سال‌هاست ال اس اف می‌زنیم، مشکلی پیش نمی‌آید. نگران نباشید.» مجری دوم می‌گوید: «مهندس سازه‌ی ما نقشه و محاسبات را بر اساس نشریه‌ی مربوطه و استاندارد ۲۸۰۰ آماده می‌کند. فهرست پروفیل‌ها و جزئیات اتصال را قبل از قرارداد به شما می‌دهیم و ناظر هم مراحل را بازدید می‌کند.» لازم نیست متخصص باشید تا بفهمید کدام جواب قابل اتکاتر است. مجری دوم ممکن است کمی گران‌تر باشد، ولی چیزی ارائه می‌کند که میشود بررسی‌اش کرد.
«تأییدیه» و «گواهی» را چطور بسنجیم؟
گاهی مجری‌ها از «تأییدیه» یا «گواهی فنی» حرف می‌زنند. این عبارت‌ها معتبرند، ولی باید مشخص شود چه کسی تأیید کرده، چه چیزی را تأیید کرده و برای چه مدتی. تأییدیه‌ی یک محصول (مثلاً نوع ورق یا پروفیل) با تأییدیه‌ی یک پروژه یا یک سیستم کامل فرق دارد. از مجری بخواهید تصویر مدرک را نشان بدهد و تاریخ و مرجع صادرکننده را بخوانید. اگر مدرک مربوط به محصول دیگری یا ساختاری متفاوت از پروژه‌ی شما بود، نمی‌توان آن را به پروژه‌ی شما تعمیم داد.
کاربری ساختمان و الزامات
الزامات یک خانه‌ی مسکونی با یک ساختمان تجاری یا عمومی ممکن است فرق کند، مثلاً در مبحث ایمنی در برابر آتش و راه‌های خروج. اگر پروژه‌ی شما چیزی غیر از ویلای شخصی است (مثلاً مجتمع، کلینیک یا فضای تجاری)، با مهندس طراح درباره‌ی الزامات مربوط به کاربری صحبت کنید و فقط به «ال اس اف است و مشکلی ندارد» اکتفا نکنید. ضوابط شهرداری و سازمان آتش‌نشانی هم در بعضی پروژه‌ها نقش دارند.
رعایت ضوابط چقدر روی هزینه اثر می‌گذارد؟
رعایت ضوابط معمولاً چند درصد به هزینه‌ی پروژه اضافه می‌کند: محاسبات مهندسی، پروفیل با ضخامت صحیح، پیچ و اتصال مناسب، و لایه‌های ایمنی. اما این هزینه در مقایسه با هزینه‌ی اصلاح یک ساختمان ضعیف یا ناکافی، بسیار کمتر است. بعضی از ارزان‌ترین پیشنهادها دقیقاً از همین بخش‌ها صرفه‌جویی میکنند. برای همین قیمت پایین‌تر لزوماً به معنی صرفه‌ی بیشتر نیست. توصیه‌ی ما این است که قیمت را فقط وقتی با هم مقایسه کنید که مشخصات فنی هر دو پیشنهاد یکسان باشد.
در پایان پروژه چه مدرکی باید بماند؟
در پایان کار مدارک زیر برای هر ساختمان ال اس اف ارزش دارند: نقشه‌ی سازه‌ی نهایی و محاسبات، فهرست مصالح و ضمانت‌نامه‌ها، گزارش یا تأییدیه‌ی ناظر، و عکس‌های مراحل. همین مدارک اگر روزی بخواهید ساختمان را بفروشید یا تعمیر یا توسعه بدهید، کار را آسان میکنند. بسیاری از کارفرماها بعد از چند سال از نبود این پوشه افسوس می‌خورند.
ریسک چشم‌پوشی از ضوابط
صرفه‌جویی از طریق نادیده گرفتن ضوابط معمولاً به هیچ‌کس سود نمی‌رساند. ساختمانی که بر پایه‌ی محاسبه نساخته شده باشد در زلزله یا باد شدید ممکن است عملکرد نامناسب داشته باشد. در مواردی هم که مشکل جدی پیش نمی‌آید، در فروش یا دریافت پایان‌کار، بیمه یا تعمیرات بعدی ممکن است مدارک کافی در دست نباشد. ارزش یک ساختمان فقط به دیوار و سقفش نیست و مستندات فنی بخشی از آن است.
یک نکته‌ی احتیاطی
ضوابط ممکن است با گذشت زمان بازنگری شوند. قبل از شروع پروژه از مهندس طراح بپرسید طراحی بر اساس کدام نسخه انجام شده است و پروژه با ضوابط جاری شهرداری و نظام مهندسی هماهنگ باشد. همچنین اگر بخشی از طراحی با استانداردهای بین‌المللی انجام شده، پرسش کنید چرا و با چه منطقی. استفاده از استانداردهای خارجی به‌تنهایی اشتباه نیست، ولی باید با ضوابط ایران، به‌خصوص ضوابط لرزه‌ای، هماهنگ شده باشد. اگر مجری یا طراح می‌گوید «طبق استاندارد آمریکا» اما به ضوابط ایران اشاره‌ای نمی‌کند، روی این تناقض مکث کنید و توضیح بخواهید. بهتر است این هماهنگی در گزارش محاسبات نوشته شده باشد.
ده سؤال کوتاه برای مجری
- طراحی سازه بر اساس کدام نشریه و کدام نسخه است؟
- مهندس طراح چه کسی است و پروانه‌ی نظام مهندسی دارد؟
- ضخامت و گالوانیزه‌ی هر پروفیل چقدر است؟
- نوع و تعداد پیچ‌ها و فاصله‌ی آن‌ها چیست؟
- مهاربندی با چه روشی و کجا انجام میشود؟
- اتصال به فونداسیون چطور اجرا میشود؟
- لایه‌های ضدحریق در کجای دیوار هستند؟
- هر تغییر نقشه چطور تأیید و ثبت میشود؟
- نقشه‌ی چون‌ساخت در پایان تحویل میشود؟
- ناظر چه مراحلی را بازدید می‌کند؟
اگر جواب‌ها روشن بود، می‌توانید با اطمینان بیشتری ادامه بدهید. جواب‌های مبهم نشانه‌ی احتیاط است.
پرسش‌های رایج درباره‌ی این ضوابط
آیا رعایت نشریه ۶۱۲ برای پروانه‌ی ساخت الزامی است؟
نحوه‌ی استناد به ضوابط در پروانه و نظارت را شهرداری و نظام مهندسی تعیین میکنند. بهتر است قبل از شروع، با دفتر مهندسی طراح یا ناظر هماهنگ کنید و مطمئن شوید نقشه‌ها با روند اداری سازگار است.
طراحی ال اس اف را هر مهندسی می‌تواند انجام دهد؟
مهندس سازه‌ای که با سازههای فولادی سردنورد آشنا باشد. این سیستم با اسکلت فلزی معمولی تفاوت‌های محاسباتی دارد، پس تجربه‌ی همین کار مهم است.
آیا اجرای ال اس اف با روش‌های دیگر هم مجاز است؟
سیستم‌های ساختمانی دیگری هم وجود دارند، ولی اگر نام ال اس اف را می‌برید، باید بر پایه‌ی ضوابط خودش باشد. هر ادعای «بهتر از استاندارد» نیاز به محاسبه و مستند دارد.
چقدر باید نگران بازنگری ضوابط بود؟
ضوابط را به‌صورت دوره‌ای بازنگری میکنند. مهم این است که در زمان طراحی پروژه‌ی شما، مبنا مشخص و مکتوب باشد.
اگر سؤالی دارید
برای بررسی پروژه‌ی خودتان می‌توانید با ۰۹۱۹۲۲۴۸۴۳۶ تماس بگیرید. صفحه‌ی استانداردها و آیین‌نامه نصب ال اس اف و صفحه‌ی طراحی سازه ال اس اف هم برای ادامه‌ی مطالعه مفید است. اگر قصد مقایسه‌ی ال اس اف با سیستم‌های دیگر را دارید، مقایسه‌ی ال اس اف با اسکلت بتنی و فلزی را هم ببینید.
اگر وقت ندارید، فقط این را بخوانید
سه چیز از این مقاله کافی است. اول: طراحی سازه‌ی ال اس اف باید بر پایه‌ی ضوابط مشخص (نشریه‌های مربوطه، مبحث ۱۱ و استاندارد ۲۸۰۰) و با محاسبه‌ی مهندس انجام شود، نه از روی عادت. دوم: قبل از قرارداد، نقشه‌ی سازه، فهرست مشخصات پروفیل‌ها و جزئیات اتصال را بخواهید و ببینید مجری چقدر راحت آن‌ها را ارائه می‌کند. سوم: در طول اجرا، مراحل حساس را با ناظر و عکس ثبت کنید و در پایان مدارک را تحویل بگیرید. هر مجری که این سه مورد را بدون ناراحتی می‌پذیرد، احتمال بیشتری دارد که طبق ضوابط کار کند. هر مجری که از آن‌ها طفره می‌رود، حتی با قیمت پایین، می‌تواند در آینده گران تمام شود. اگر در هر مرحله دچار تردید شدید، قبل از پیشرفت کار با یک مهندس سازه‌ی مستقل مشورت کنید؛ هزینه‌ی یک ساعت مشاوره‌ی درست خیلی کمتر از هزینه‌ی اصلاح اشتباه بعد از ساخت است.